Ngày nay, khi xây dựng đề kiểm tra đánh giá người ta thường dựa trên những nguyên tắc, quy trình nhất định. Những nguyên tắc đó đảm bảo cho việc xây dựng đề kiểm tra đánh giá vừa sát với mục tiêu đánh giá, vừa kiểm tra được yêu cầu kiến thức, kĩ năng tối thiểu mà HS phải tiếp thu được. Bài kiểm tra phải phản ánh chính xác năng lực của HS trong hoàn cảnh thực tế.

Ngữ văn được coi là một trong những bộ môn quan trọng của nội dung giáo dục trong nhà trường. Đối với Ngữ văn, ngoài việc tìm hiểu, khám phá những kiến thức khoa học rộng lớn của đời sống xã hội, môn học còn có nhiệm vụ quan trọng trong việc rèn luyện nhân cách, bản lĩnh cho HS trong cuộc sống. Vì thế, lối ra đề văn truyền thống với chỉ một câu hỏi tập làm văn nghị luận duy nhất đã không còn đảm nhận được vai trò kiểm tra đánh giá kết quả dạy và học môn Ngữ văn trong nhà trường PT hiện nay. Đổi mới kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn là mục tiêu chung của quá trình cải cách giáo dục. Trong đổi mới kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn theo chúng tôi có nhiều vấn đề cần bàn bạc, song nhìn chung chúng tôi muốn đề cập đến hai vấn đề: Quy trình ra đề của một đề kiểm tra môn Ngữ văn; cách chấm điểm môn Ngữ văn.

1. Vấn đề xây dựng một đề kiểm tra trong bộ môn Ngữ văn là vấn đề quan trọng, khó khăn và còn gây nhiều tranh cãi. Sau gần ba năm thực hiện đổi mới chương trình và phương pháp giảng dạy, qua tham khảo nhiều nguồn tài liệu chúng tôi thấy, để ra đề kiểm tra, đánh giá môn Ngữ văn, chúng ta cần đảm bảo một số yêu cầu của đặc trưng bộ môn. Đề có thể ra theo hình thức tự luận hay trắc nghiệm, nhưng cần chú ý:

Thứ nhất: Khi ra đề cần bám sát mục tiêu môn học và chuẩn chương trình về kiến thức, kĩ năng, thái độ của môn Ngữ văn. Tập trung đánh giá các năng lực ngữ văn của HS: Năng lực hiểu biết về các văn bản (nội dung, nghệ thuật…), năng lực sử dụng tiếng Việt, năng lực vận dụng các thao tác diễn đạt…Mỗi đề kiểm tra phải coi trọng sự đánh giá toàn diện về các mặt kiến thức, kĩ năng, thái độ, tạo điều kiện cho tất cả các đối tượng HS được suy nghĩ, tìm tòi vận dụng các kiến thức, kĩ năng. Đặc biệt là hoạt động tư duy và thực  hành viết văn.

Thứ hai: Khi ra đề, người ra đề cần quan tâm đến nội dung mình sẽ nhận lại từ phía HS ở cả hai mặt: thể hiện kết quả học tập của HS và từ kết quả đó nhà giáo dục phân tích, tìm ra nguyên nhân, giải pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn ở thời gian sau đó. Muốn vậy, giáo viên dạy môn Ngữ văn khi ra đề cần: Cụ thể hóa các chỉ số đánh giá trong đề kiểm tra, công khai với HS để chính các em có thể tự đánh giá kết quả học tập của mình, của bạn; tăng cường số lần kiểm tra, kiểm tra bằng nhiều hình thức khác nhau (tự luận, trắc nghiệm, nói, viết…), sử dụng nhiều câu hỏi với những mức độ khó – dễ khác nhau trên một bài kiểm tra…Nói tóm lại, đề ra phải thu lại được kết quả là điểm số phản ánh trung thực nhất năng lực học tập Ngữ văn của mỗi HS.

Thứ ba: Về mặt nội dung kiến thức, đề kiểm tra nên được chia ra thành những phần nhỏ. Với hình thức này, một đề kiểm tra có thể trải rộng nhiều vùng kiến thức, tránh phiến diện, giảm đi khả năng đoán trúng đề của HS, giảm tác dụng của bài văn mẫu, tránh lối “học tủ”, “học lệch” trong HS. Hơn nữa, những phần kiến thức nhỏ, nhưng không kém phần quan trọng của bài được đưa vào khu vực kiểm tra, HS sẽ quan tâm đến nội dung bài học toàn diện hơn, từ đó chủ động nắm nội dung bài học sâu sắc hơn.

Thứ tư: Bất cứ một bài kiểm tra ở hình thức nào: nói hay viết, định kì hay thường xuyên…Người ra đề đều phải xuất phát từ một quy trình ra đề nghiêm ngặt. Bao gồm một số bước như: xác định mục đích kiểm tra và nội dung kiểm tra; xác định yêu cầu về kiến thức, kĩ năng cần đạt được (cho từng vùng kiến thức); biên soạn câu hỏi (ngắn gọn, sáng rõ, đơn giản, không đánh đố, phù hợp với HS, bao quát được nội dung chương trình, khuyến khích tính sáng tạo…); soạn đáp án và biểu điểm (rõ ràng, chính xác); kiểm tra, điều chỉnh nếu cần thiết (quan tâm đến mục tiêu và chuẩn chương trình môn học, đảm bảo đánh giá toàn diện môn học, có tính phân hóa…); tiến hành cho HS kiểm tra, tổng hợp kết quả.

Dựa vào một số nguyên tắc trên, để ra đề kiểm tra môn Ngữ văn theo hướng đổi mới, phù hợp với mục tiêu giáo dục ngày nay, theo chúng tôi cần có một hình thức hợp lí. Nên kết hợp cả tự luận và trắc nghiệm, có phần kiểm tra kiến thức, phần kiểm tra kĩ năng.

Kiểm tra trắc nghiệm khách quan, nên đưa ra những câu hỏi sáng rõ, các phương án lựa chọn đúng cần ngắn gọn, chính xác, các lựa chọn nhiễu được thiết kế sao cho HS sẽ lầm lẫn nếu không nắm vững kiến thức kĩ năng.

Kiểm tra tự luận, phải có tính chất tổng hợp, đan xen giữa thao tác tư duy, thao tác viết văn nhằm khuyến khích những suy nghĩ đa dạng, phong phú của nhiều đối tượng HS khác nhau. Xu hướng đề văn chỉ nêu vấn đề hoặc chỉ nêu một đề tài cụ thể nên được phổ biến và sử dụng thường xuyên hơn, điều đó có thể chống lại thói xao chép văn mẫu, minh họa cho những điều có sẵn. Nói cách khác, khi ra đề tự luận, nên ra đề có tính chất “mở” để HS phải tự giới hạn khi trình bày.

2. Bên cạnh việc đổi mới ra đề kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn, giáo viên dạy ngữ văn cũng cần có cái nhìn đổi mới trong việc chấm bài kiểm tra Ngữ văn.

Ai trong chúng ta cũng hiểu và cho rằng chấm văn là một công việc khó. Cái khó xuất phát từ nhiều phương diện: hàng chục bài văn viết chung một đề có cách viết hao hao giống nhau, nói là viết văn nhưng cách viết, cách sử dụng câu từ lóng ngóng vụng về…và giáo viên phải đánh giá những bài viết như thế. Nhưng chúng ta thường tự an ủi rằng: các em đang “tập làm văn”, các em phải làm một đề bài theo quy định, các em bị gò vào một khoảng thời gian nhất định…Vì thế, cái khó của chấm văn thật khó nói.

Cũng xuất phát từ tình hình trên, điểm số của những bài kiểm tra môn Ngữ văn có một đặc điểm khá kì lạ. Số điểm 8,9, rất ít; điểm 10 gần như không có; điểm 1,2,3,4 cũng là một tỉ lệ vừa phải; còn đa phần các em nhận được điểm 5,6,7. Với cách chấm bài như vậy, cũng là một nguyên nhân làm cho việc HS chăm chú vào học môn Ngữ văn bị giảm sút, hình thành ở các em một suy nghĩ thật đơn giản: có không học văn thì cũng chẳng hại bao nhiêu mà có dốc sức học văn thì cũng chẳng lợi bao nhiêu, vậy nên dành thời gian cho môn học khác!

Vì vậy, theo chúng tôi, những giáo viên dạy văn không nên xem nhẹ điểm số của môn Ngữ văn. Nên khuyến khích sự sáng tạo của mỗi HS. Nhất là trong quá trình đổi mới đánh giá kiểm tra, với hình thức đề “mở” giáo viên chấm bài nên lấy học sinh làm trung tâm, phải biết lựa chọn và chấp nhận những suy tưởng của HS, đánh giá cao vai trò của người học. Mạnh dạn trong việc cho điểm ở những thang điểm cao, để HS nhìn thấy mục tiêu phấn đấu khi học tập môn Ngữ văn.